De doodstraf is een van de oudste straffen die we kennen. Eeuwenlang vonden mensen het normaal dat de zwaarste misdrijven werden beantwoord met de zwaarste straf. Wie een leven nam, kon zelf het leven verliezen. Dat idee paste lang bij hoe men dacht over recht, orde en vergelding.
Toch is dat beeld in de loop van de tijd sterk veranderd. Wat ooit logisch leek, voelt nu voor veel mensen hard, onmenselijk en onomkeerbaar. Juist daarom is de geschiedenis van de doodstraf zo interessant: ze laat zien hoe onze normen en waarden met de jaren verschuiven.
Van oude wetboeken tot publieke executies
De eerste vastgelegde doodstraffen gaan terug tot de 18e eeuw voor Christus. In de Codex van koning Hammurabi in Babylonië stond de doodstraf voor maar liefst 25 misdrijven. Ook later bleef de straf in veel samenlevingen bestaan.
In Groot-Brittannië werd ophangen in de 10e eeuw al een gebruikelijke manier van executie. In de Amerikaanse koloniën vond de eerste geregistreerde executie plaats in 1608, toen Captain George Kendall werd geëxecuteerd. In 1632 volgde Jane Champion als eerste geëxecuteerde vrouw in de nieuwe koloniën.
In de 18e en 19e eeuw bereikte de doodstraf in veel landen een hoogtepunt. In Groot-Brittannië waren in de 18e eeuw nog 222 misdrijven strafbaar met de dood. Tussen 1823 en 1837 werden meer dan 100 daarvan afgeschaft. Het laat zien dat de twijfel al vroeg begon.
Waarom werd de doodstraf toen geaccepteerd?
De doodstraf paste lang bij een wereldbeeld waarin vergelding centraal stond. Het idee was simpel: wie een ernstig misdrijf pleegde, verdiende een even zware straf. Daar kwam bij dat veel mensen geloofden dat de doodstraf anderen zou afschrikken.
Ook speelde gezag een grote rol. Een overheid die hard kon optreden, werd gezien als een overheid die orde bracht. Executies waren bovendien vaak openbaar. Dat maakte de straf zichtbaar en moest anderen laten zien: dit mag niet gebeuren.
Daarnaast waren de rechtsstelsels vroeger veel minder zorgvuldig dan nu. Er waren minder waarborgen tegen fouten, minder aandacht voor twijfel en minder nadruk op de rechten van de verdachte. Daardoor lag een definitief oordeel sneller voor de hand.
De grote omslag in de moderne tijd
In de moderne tijd veranderde het denken over straf ingrijpend. In veel Europese landen verdween de doodstraf na de Tweede Wereldoorlog stap voor stap uit het recht. Volgens onderzoek werd afschaffing in West-Europa tussen 1950 en 1980 steeds meer de norm.
Ook in de Verenigde Staten liep de ontwikkeling anders dan vroeger. Daar werd de doodstraf in 1972 tijdelijk stilgelegd door het arrest Furman v. Georgia. In 1976 werd zij opnieuw toegestaan via Gregg v. Georgia. Daarna begon een nieuwe fase in de uitvoering, met in 1977 de eerste moderne executie en in 1982 de eerste executie via dodelijke injectie.
Vandaag de dag hebben inmiddels meer dan 70 procent van de landen de doodstraf afgeschaft in wet of in praktijk. Dat zegt veel over hoe sterk de wereldwijde houding is veranderd.
Lees ook: De geschiedenis van lijfstraf in de klas: een blik op verleden en heden.
Waarom past de doodstraf niet meer bij deze tijd?
Een belangrijk bezwaar is dat de doodstraf onomkeerbaar is. Als later blijkt dat iemand onschuldig was, is herstel niet meer mogelijk. Juist dat maakt de straf zo moeilijk te verdedigen.
Daarnaast wordt de doodstraf door mensenrechtenorganisaties gezien als een schending van het recht op leven. Ook wordt zij gekoppeld aan wrede, onmenselijke en vernederende behandeling. Vanuit dat standpunt hoort de staat niet te doen wat zij van burgers juist verbiedt.
Er is ook kritiek op het idee van afschrikking. Er is geen overtuigend wetenschappelijk bewijs dat de doodstraf misdaad beter voorkomt dan andere zware straffen. En dan is er nog het probleem van ongelijkheid: de straf treft niet iedereen even hard. Arme mensen en mensen van kleur blijken in veel landen vaker slachtoffer van willekeur en ongelijke rechtsbijstand.
Daar komt bij dat er tegenwoordig andere straffen bestaan die de samenleving beschermen zonder een leven te nemen. Levenslange gevangenisstraf zonder kans op vervroegde vrijlating is daar een voorbeeld van. In het moderne strafdenken staan ook rechtsbescherming, proportionaliteit en menselijkheid centraal.
Wat leert deze geschiedenis ons?
De geschiedenis van de doodstraf laat goed zien dat een straf niet alleen over wetten gaat, maar ook over hoe een democratie naar menselijkheid kijkt. Wat vroeger normaal leek, kan later onaanvaardbaar worden. Dat is geen zwakte, maar juist een teken van ontwikkeling.
Misschien is dat wel de belangrijkste les: onze ideeën over recht veranderen mee met de tijd. En soms is het precies die verandering die laat zien hoe ver een samenleving gekomen is.
Bronnen:
Ddeathpenaltyinfo, Amnesty